Michael Nagler is emeritus hoogleraar aan UC Berkely waar hij het Peace and Conflict Studies Program oprichtte en doceerde over Geweldloosheid. Nagler was onderdeel van de Free Speech Movement en oprichter van het Metta Center for Nonviolence. Hij staat op de schouders van Gandhi en Dr. Martin Luther King, die geweldloosheid niet alleen zagen als een strategie voor protest, maar als een fundamenteel andere manier om naar de mens en de samenleving te kijken. In zijn boek en gelijknamige documentaire The Third Harmony brengt Nagler vele inzichten samen en koppelt hij ze aan de vraag welk verhaal wij eigenlijk over onszelf en de wereld geloven.
Het verhaal waarin we geloven
Toen ik The Third Harmony van Michael Nagler las, kwam een aan Einstein toegedichte uitspraak in me op: “we kunnen problemen niet oplossen met hetzelfde bewustzijn dat ze heeft veroorzaakt”. Of Einstein dat precies zo heeft gezegd laat ik even in het midden, maar geeft goed weer wat Michael Nagler ons probeert te vertellen.
We leven in een tijd waarin de problemen zich opstapelen. Klimaatverandering, oorlogen, groeiende ongelijkheid, polarisatie, eenzaamheid en een afnemend vertrouwen in instituties. Vaak behandelen we deze problemen als losse vraagstukken die elk om hun eigen oplossing vragen. Voor klimaatverandering hebben we nieuwe technologie nodig, voor polarisatie betere politiek, voor eenzaamheid meer sociale verbinding en voor oorlog diplomatie. Maar wat als deze problemen dieper met elkaar verbonden zijn dan we denken? Wat als ze allemaal voortkomen uit hetzelfde onderliggende verhaal over wie wij zijn en hoe de wereld in elkaar zit?
Dat is de vraag die Michael Nagler stelt in The Third Harmony. Volgens hem bevinden we ons midden in een verschuiving van wereldbeeld, vergelijkbaar met eerdere grote paradigmawisselingen in de geschiedenis. Eeuwenlang gingen mensen ervan uit dat de aarde het middelpunt van het universum was. Dat leek logisch; alles wat we zagen bevestigde het. Pas toen de tegenstrijdigheden zich opstapelden, ontstond ruimte voor een nieuw perspectief. Achteraf lijkt zo’n omslag vanzelfsprekend, maar voor de mensen die er middenin zaten stond hun zelf- en wereldbeeld volledig op zijn kop.
Nagler betoogt dat wij ons op dit moment in een vergelijkbare overgang bevinden. Het verhaal dat de moderne samenleving grotendeels heeft gevormd, vertelt ons dat we afgescheiden individuen zijn in een materieel universum. Het leven is in essentie een strijd om schaarse middelen, succes wordt afgemeten aan bezit en status, en veiligheid ontstaat doordat we sterker zijn dan onze concurrenten. Dat verhaal heeft ons veel gebracht. Het heeft wetenschappelijke vooruitgang mogelijk gemaakt en een ongekende materiële welvaart gecreëerd. Tegelijkertijd worden de beperkingen ervan steeds zichtbaarder. We ontdekken dat eindeloze economische groei botst met de grenzen van de planeet. We zien dat meer consumptie niet automatisch leidt tot meer geluk. En ondanks alle mogelijkheden om met elkaar verbonden te zijn, voelen veel mensen zich eenzamer dan ooit.
Volgens Nagler zijn dit geen toevallige problemen. Ze zijn het gevolg van een mensbeeld dat uitgaat van afgescheidenheid. Wanneer we onszelf zien als losse individuen die vooral voor zichzelf moeten zorgen, wordt concurrentie vanzelfsprekend. Wanneer we de natuur zien als een verzameling grondstoffen, wordt uitputting onvermijdelijk. Wanneer we geloven dat veiligheid ontstaat door macht uit te oefenen over anderen, blijven conflicten zich herhalen.
Dat is ook waarom geweldloosheid veel meer is dan aardig zijn of conflicten vermijden. In een eerdere blog schreef ik al dat geweldloosheid een derde weg vormt tussen vechten en vluchten: een manier om weerstand te bieden aan onrecht zonder daarbij de menselijkheid van de ander uit het oog te verliezen. Juist die derde weg vormt voor Nagler een essentieel onderdeel van het nieuwe verhaal dat zich aandient.
Een nieuw verhaal over mens zijn
Daarom begint echte verandering volgens hem niet bij beleid, technologie of economische hervormingen, maar bij een ander verhaal. Een verhaal waarin verbondenheid centraal staat. Dat idee klinkt misschien idealistisch, maar Nagler staat daarin niet alleen. De afgelopen jaren ben ik dezelfde gedachte in allerlei verschillende disciplines tegengekomen. De bioloog Frans de Waal liet zien dat empathie en samenwerking geen dun laagje beschaving zijn over een fundamenteel egoïstische natuur, maar juist diep verankerd liggen in mens en dier. Rutger Bregman beschrijft in “De meeste mensen deugen” hoe onze geschiedenis veel meer wordt gekenmerkt door samenwerking dan we vaak denken. In veel inheemse culturen vormt de onderlinge afhankelijkheid tussen mens, gemeenschap en natuur al eeuwenlang het uitgangspunt.
Nagler brengt alles uiteindelijk terug naar een persoonlijke vraag. Want als het oude verhaal van afgescheidenheid niet alleen in onze instituties maar ook in onszelf zit, hoe veranderen we dat dan?
De derde harmonie
Dit is wat Nagler bedoelt met de Third Harmony. De eerste harmonie gaat over onze relatie met het universum. De tweede over onze relatie met de aarde en de natuur. De derde harmonie gaat over onze relatie met onszelf. Volgens Nagler kunnen we geen cultuur van vrede creëren zolang we innerlijk blijven functioneren vanuit angst, schaamte, vijanddenken en een gevoel van tekort. De manier waarop we met onszelf omgaan, sijpelt uiteindelijk door in onze relaties, onze organisaties en onze samenleving.
Dat idee sluit aan bij wat Thomas d’Ansembourg beschrijft in zijn boek Vrede kun je leren. We spreken vaak over vrede alsof het iets is dat door politici, diplomaten of internationale verdragen tot stand wordt gebracht. Maar vrede begint ook in de manier waarop wij omgaan met onze eigen angst, boosheid en machteloosheid. De beweging naar een vreedzamere samenleving is daarom tegelijkertijd een beweging naar binnen.
Vanuit het perspectief van emotieregulatie is dat eigenlijk heel logisch, zoals ik eerder schreef. Wanneer ons gevaarsysteem voortdurend actief is, zien we sneller bedreigingen, reageren we sneller defensief en wordt het moeilijker om nieuwsgierig en empathisch te blijven. De derde harmonie vraagt daarom niet alleen om een ander wereldbeeld, maar ook om het versterken van ons zorgsysteem: het deel van ons dat verbonden is met veiligheid, compassie en vertrouwen. Pas wanneer we ons voldoende veilig voelen, ontstaat er ruimte voor verbinding, creativiteit en samenwerking.
Geweldloosheid als een manier van leven
Nagler omschrijft geweldloosheid meer als een manier van leven dan als een politieke strategie. Een dagelijkse oefening in het ontwikkelen van wat hij beschouwt als een van de meest fundamentele menselijke vermogens: de capaciteit om verbinding te verkiezen boven geweld.
Die oefening vraagt bewustzijn. Het vraagt dat we kritisch kijken naar de verhalen die we consumeren en de angstbeelden waarmee we ons dagelijks voeden. Het vraagt tijd voor reflectie, stilte of meditatie. En het vraagt dat we investeren in relaties, juist in een tijd waarin individualisme vaak als hoogste goed wordt gepresenteerd.
In het boek beschrijft Nagler een aantal concrete manieren om die innerlijke harmonie te ontwikkelen. Zoals minder blootstelling aan geweld en cynisme in de media. Meer kennis over geweldloosheid en de geschiedenis ervan. Een spirituele beoefening zoals meditatie of contemplatie. Investeren in relaties en gemeenschap. En vooral: actief bijdragen aan iets dat groter is dan jezelf. Niet omdat je daarmee in je eentje de wereld verandert, maar omdat cultuur uiteindelijk ontstaat uit miljoenen kleine keuzes van gewone mensen.
Een ander verhaal leven
Wat ik daarnaast waardevol vind, is dat Nagler geweldloosheid niet alleen ziet als een persoonlijke praktijk, maar ook als een maatschappelijke strategie. Hij sluit daarmee aan bij het denken van activiste Joanna Macy, die stelt dat echte verandering drie dingen vraagt: het stoppen van de grootste schade aan mens en planeet, het bouwen van nieuwe systemen en instituties, en het veranderen van de cultuur.
Die drie horen bij elkaar. Het heeft weinig zin om een nieuwe wereld te dromen als we ondertussen blijven bijdragen aan de systemen die de oude in stand houden. Ook auteur Anand Giridharadas zet dit mooi uiteen in zijn boek Winners Take All over de rol van de superrijken als zogenaamde weldoeners.
In zijn boek en film The Third Harmony geeft Michael Nagler ons een perspectief waarin persoonlijke ontwikkeling en maatschappelijke verandering geen gescheiden processen zijn, maar twee kanten van dezelfde beweging. De vraag is dan niet alleen hoe we de wereld veranderen, maar ook welk verhaal we elke dag opnieuw voeden door de manier waarop we denken, spreken en handelen. Een geweldloze samenleving begint niet bij grote leiders of historische gebeurtenissen. Ze begint op het moment dat gewone mensen besluiten een ander verhaal te leven. Een verhaal waarin verbondenheid belangrijker is dan afgescheidenheid, waarin samenwerking krachtiger blijkt dan concurrentie, en waarin vrede niet het eindpunt van verandering is, maar juist het vertrekpunt.
Bronnen
Podcast: Nonviolent radio
Beeld: Asielzoekers uit het hele land dineren samen met Amsterdammers aan lange tafels
Boek: The Third Harmony, Michael N Nagler
Documentaire: The Third Harmony