Empathisch luisteren is naast Eerlijk uiten en Zelfcompassie, één van de drie processen van Geweldloze Communicatie en is gericht op verbinding met anderen. Als we empathisch luisteren, proberen we met onze aandacht vol-ledig aanwezig te zijn bij wat er in de ander leeft. We zetten onze eigen ideeën, oordelen en oplossingen tijdelijk opzij, zonder het contact met onszelf te verliezen. We zijn vol van aandacht, en leeg van gedachten, aannames en goede bedoelingen.
In het werk van Marshall Rosenberg, de bedenker van het model van Geweldloze communicatie, komen verschillende kwaliteiten naar voren die bijdragen aan meer verbinding en empathie. De Amerikaanse trainer Geweldloze Communicatie en meditatieleraar Oren Jay Sofer brengt ze samen in drie pijlers voor ‘mindful’ communiceren:
- Aanwezigheid (Presence): aanwezig zijn in het huidige moment
- Intentie (Intention): luisteren vanuit nieuwsgierigheid en zorgzaamheid
- Aandacht (Attention): je richten op wat belangrijk is
Voor mij beschrijven deze drie pijlers helder wat empathisch luisteren van ons vraagt.
Aanwezigheid: de basis voor empathisch luisteren
Tijdens gesprekken gebeurt er veel tegelijk. We luisteren, interpreteren wat de ander bedoelt, denken alvast na over ons antwoord en voelen ondertussen onze eigen emoties opkomen. Ook ons zenuwstelsel wordt door sociaal contact alert, waardoor onze aandacht gemakkelijk naar buiten verschuift. Het is niet eenvoudig om bewust aanwezig te blijven bij onszelf en tegelijk bij de ander.
Als we niet echt aanwezig zijn in het contact, merken we dat vaak meteen. Het is het moment dat we afhaken. We worden ongemerkt meegevoerd door onze gedachten en gevoelens en reageren eerder vanuit aangeleerde patronen zoals pleasen, vechten, vluchten of bevriezen.
Mindfulness is de training waarin we oefenen om op te merken wat zich voordoet: gedachten, gevoelens en fysieke sensaties. We proberen daar niet onmiddellijk op te reageren en keren steeds weer terug naar het huidige moment. Zo leren we onze automatische patronen herkennen.
Ons lichaam kan daarbij als anker dienen. We kunnen bijvoorbeeld het gewicht van ons lichaam voelen, het contact met de stoel of de grond, onze ademhaling of de sensaties in onze handen en voeten. Door een deel van onze aandacht bij ons lichaam te houden, blijven we gemakkelijker aanwezig wanneer er tijdens een gesprek van alles in ons gebeurt.
Hierdoor ontstaat wat meer ruimte tussen een trigger en onze reactie daarop. We krijgen meer vrijheid om bewust te reageren in plaats van automatisch vanuit een vast patroon.
Intentie bij empathisch luisteren: nieuwsgierigheid en zorgzaamheid
De kwaliteit van ons contact wordt verder voor een groot deel bepaald door de innerlijke houding van waaruit we luisteren. Intentie gaat over de kwaliteit van het hart achter onze woorden.
Onze overtuigingen spelen daarin een belangrijke rol. Wanneer we onszelf vertellen dat mensen egoïstisch zijn, dat conflicten gewonnen moeten worden of dat er niet genoeg is voor iedereen, reageren we eerder vanuit de verdediging of aanval. Wanneer we komen vanuit oprechte nieuwsgierigheid en zorgzaamheid, ontstaat een andere kwaliteit van contact.
Bij empathisch luisteren helpt het om bij onszelf na te gaan waarom we luisteren. Willen we begrijpen wat er in de ander leeft? Of zijn we ondertussen bezig met ons eigen antwoord, een oplossing of het veranderen van de ander?
De intentie om te begrijpen betekent niet dat we het met de ander eens hoeven te zijn. We kunnen proberen iemands ervaring te begrijpen en tegelijk een andere mening hebben of een grens stellen. Empathie vraagt ook niet dat we onszelf opzijzetten. We blijven in contact met wat er in onszelf gebeurt, terwijl we openstaan voor de ervaring van de ander.
Soms merken we dat we te geraakt, moe of gespannen zijn om met open aandacht te luisteren. Dan kan het helpen om dit eerlijk te benoemen en op een ander moment verder te praten.
Aandacht bij empathisch luisteren: gevoelens en behoeften
Bij aanwezigheid oefenen we om in het huidige moment te blijven, zodat er ruimte ontstaat om bewust te reageren. Bij intentie onderzoeken we vanuit welke energie we het contact aangaan. Vanuit die aanwezigheid en intentie komt vervolgens de vraag: waarop richten we onze aandacht in het gesprek?
In gesprekken richten we ons vaak op het verhaal. Wie heeft wat gezegd? Wie heeft er gelijk? Wat is er misgegaan? Wat had iemand anders moeten doen? Onze aandacht gaat gemakkelijk naar meningen, oordelen, interpretaties en oplossingen.
Bij empathisch luisteren in Geweldloze Communicatie richten we onze aandacht op de gevoelens en behoeften die achter de woorden van de ander zitten. Dat betekent niet dat we precies weten wat de ander voelt of nodig heeft. We luisteren, proberen ons in de ervaring van de ander te verplaatsen en toetsen voorzichtig of we die goed begrijpen. Soms doen we dat met woorden, soms door stil en aandachtig aanwezig te blijven.
We beschouwen uitingen van kritiek, frustratie of boosheid als tragische uitingen van onvervulde behoeften: “Every criticism, judgment, diagnosis, and expression of anger is the tragic expression of an unmet need.”
Empathisch luisteren kun je oefenen
Wanneer iemand pijn, boosheid of verdriet met ons deelt, willen we vaak iets doen. We geven advies, stellen gerust, stellen veel vragen of vertellen over een vergelijkbare ervaring uit ons eigen leven. Vaak doen we dat omdat we betrokken zijn en graag willen helpen. Toch kan de ander daardoor ervaren dat er weinig ruimte is voor diens verhaal. Vaak helpt het om eerst te luisteren en de oplossing even uit te stellen. In Geweldloze Communicatie wordt dit ook wel ‘empathy before education’ genoemd: eerst verbinding maken, voordat we advies geven, iets uitleggen of proberen op te lossen. Advies of praktische hulp is daarmee niet verkeerd. De timing maakt veel verschil. We kunnen eerst luisteren en daarna vragen: ‘Wil je dat ik alleen luister, of wil je ook graag met me nadenken?’ We proberen te begrijpen wat de situatie met iemand doet en wat daarin belangrijk is.
Empathisch luisteren is een oefening in steeds opnieuw terugkeren:
- naar het huidige moment via ons lichaam;
- naar onze intentie om te begrijpen;
- naar het horen van de gevoelens en behoeften achter de woorden.
Als we aanwezig blijven, luisteren vanuit nieuwsgierigheid en onze aandacht richten op wat er voor de ander belangrijk is, ontstaat er meer ruimte voor verbinding. De kans neemt dan toe dat de ander ervaart dat diens woorden werkelijk worden ontvangen en dat er ruimte is voor wat er leeft.
Wil je empathisch luisteren verder oefenen? Bij Equanimity kun je trainingen in Geweldloze Communicatie volgen, waarin je leert luisteren naar gevoelens en behoeften en je ook zelf helder en verbindend leert uitspreken. Daarnaast bieden we mindfulnesstrainingen aan, waarin je oefent om bewuster aanwezig te zijn bij wat zich in het huidige moment voordoet.