Als denkend organisme hebben wij mensen de neiging om alles wat er op ons afkomt te beoordelen. Dat is op zichzelf heel logisch: oordelen helpen ons om grip te krijgen op de wereld en ons veilig te voelen binnen de complexe gemeenschappen waarin we leven. Tegelijk hebben gedachten de neiging om nieuwe gedachten op te roepen. Ze zijn als een rijdende trein waar je opspringt zonder te weten waar hij eindigt. Voor je het weet sta je op een eindstation en vraag je je af hoe je daar terecht bent gekomen.
Er ontstaat een probleem wanneer we onze oordelen en interpretaties gaan verwarren met de realiteit. Gedachten zijn geen feiten. Als we onze interpretaties als ‘normaal’, ‘redelijk’ of ‘logisch’ gaan beschouwen en geen ruimte laten voor andere perspectieven kan dat leiden tot onbegrip, discussie en conflict in de communicatie met anderen.
Triggers en luisteren
Als we getriggerd worden door iets wat iemand zegt of doet, is onze automatische reactie vaak om die trigger te vertalen naar een oordeel over de ander of over onszelf. Wil je meer regie krijgen over je gedachten, dan helpt het om bewust te worden van wat je eigenlijk hoort nog vóór je op de gedachtentrein stapt.
Net zoals je met andere ogen naar een situatie kunt kijken, kun je ook met andere oren luisteren. Binnen de Geweldloze Communicatie van Marshall Rosenberg worden verschillende manieren van luisteren onderscheiden. Deze worden verbeeld met twee dieren: de jakhals en de giraf.
De jakhals en de giraf
Binnen Geweldloze communicatie wordt de giraf gebruikt als symbool voor compassie. De giraf staat bekend als het landzoogdier met het grootste hart. Daarnaast kan hij met zijn lange nek de zachte bladeren tussen de scherpe doorns van de acaciaboom vinden en eten. Dit beeld staat symbool voor het vermogen om, zelfs midden in kritiek, oordelen en beschuldigingen, de onderliggende gevoelens en behoeften te blijven zien.
De giraf richt zich op gevoelens en verbindt deze gevoelens met behoeften die wel of niet vervuld zijn. Zo blijft hij verbonden met zichzelf, met de ander en met het huidige moment. De jakhals staat symbool voor reageren en handelen vanuit het hoofd. Wanneer we geconfronteerd worden met onaangename gevoelens, schiet de jakhals vaak in de vraag: wie is hier schuldig? Soms richten we dat naar buiten en geven we de ander de schuld, soms naar binnen en ervaren we schuld of schaamte.
De jakhals ontkent zijn pijn en communiceert via oordelen, manipulatie en agressie. Hij leeft zelden in het hier en nu, maar is bezig met het verleden of met toekomstige rampscenario’s. De giraffe kan de jakhals helpen om weer contact te maken met zijn gevoelens in het huidige moment en zijn woede, kritiek of verwijten te vertalen naar de taal van het hart: gevoelens en behoeften.
De giraffe is niet ‘goed’ en de jakhals niet ‘slecht’, dat zou typisch iets zijn wat een jakhals zou zeggen. We dragen ze allebei in ons. Jakhalsreacties zijn de aangeleerde, automatische overlevingsstrategieën die ons in het verleden geholpen hebben om moeilijke situaties door te komen met de middelen die we toen tot onze beschikking hadden. Belangrijk is vooral dat we leren herkennen welke stem op welk moment aan het woord is, zodat we bewust kunnen kiezen hoe we luisteren en reageren.
Vier manieren van luisteren (de vier oren)
We kunnen de metafoor van de jakhals en de giraf gebruiken om vier verschillende manieren van luisteren te onderscheiden. In Geweldloze communicatie worden deze ook wel de vier oren genoemd. Die oren kunnen naar buiten of naar binnen gericht zijn, en jakhals- of girafkwaliteit hebben.
1. Jakhalsoren naar buiten
Met jakhalsoren naar buiten hoor je vooral wat er mis is met de ander. De boodschap wordt direct vertaald naar interpretaties en oordelen. Stel je voor dat iemand tegen te zegt “Wat ben jij toch een chaoot.”
Als je jakhals oren naar buiten op hebt, dan hoor je dit als kritiek en zal je reactie bijvoorbeeld zijn “Wat zullen we nou krijgen? Dat moet uitgerekend degene zeggen die altijd alles laat slingeren!”. Deze manier van luisteren vergroot de kans op strijd en polarisatie.
2. Jakhalsoren naar binnen
Met jakhalsoren naar binnen betrek je de boodschap volledig op jezelf. Het oordeel richt zich nu naar binnen. De innerlijke stem klinkt dan als: “Ohjee, daar gaan we weer, ik heb er kennelijk weer eens een puinhoop van gemaakt.” Dit luisteren ondermijnt je zelfvertrouwen en vergroot gevoelens van schuld en schaamte. Mogelijk gaan we ons van hieruit verontschuldigen of proberen iets goed te maken vanuit een minderwaardigheidsgevoel, en niet van harte.
3. Giraforen naar binnen
Met giraforen naar binnen luister je empathisch naar jezelf. Je bent nieuwsgierig naar wat er in jou geraakt wordt, zonder jezelf te veroordelen. “Chaoot? Dat is pijnlijk om te horen. Er wordt iets in mij geraakt dat maakt dat ik dit heel moeilijk kan horen”. Misschien ontdek je irritatie, verdriet of onzekerheid in jezelf, die wijzen op een behoefte aan erkenning, rust of steun.
4. Giraforen naar buiten
Met giraforen naar buiten luister je voorbij woorden en toon, en hoor je de onvervulde behoeften van de ander. In plaats van een aanval hoor je in de woorden de frustratie of machteloosheid van de ander. Je kunt je voorstellen dat de ander wellicht behoefte heeft aan overzicht, samenwerking of duidelijkheid. Vanuit deze manier van luisteren ontstaat er ruimte voor dialoog en verbinding.
Keuzevrijheid in wat je hoort
We zijn ons er vaak niet van bewust dat wat we horen in zekere zin een keuze is. Door te leren herkennen welke oren we op hebben ontstaat er ruimte om bewust te kiezen hoe je gaat reageren. Baas zijn in je eigen oor betekent niet dat je alles accepteert, maar dat je leert luisteren op een manier die bijdraagt aan helderheid, verbinding en innerlijke rust.
Het is niet zo dat je zomaar immuun wordt voor de kritiek of verwijten van anderen. Waarschijnlijker is dat je nog steeds in eerste instantie iets hoort door de oren van de externe of interne jakhals. Maar door deze innerlijke reactie te gaan herkennen, wordt je automatisme reactie vertraagd en vermindert je identificatie met de gedachten die er op volgen. Zo ontstaat er ruimte om jezelf empathie te geven, je emoties te reguleren, en als het meezit misschien zelfs de ruimte te ervaren om empathie voor de ander op te brengen.
Luisteren is geen automatisme. Het is een vaardigheid. En elke keer dat je kiest voor andere oren, oefen je die vaardigheid opnieuw. Geweldloze communicatie is net als dansen, muziek maken of sporten, je kunt het oefenen en het je steeds meer eigen maken. Dit is wat je leert in onze trainingen.
Beeld: dank aan Jan Willem Dijkstra van Left Handed Retouch