Wat doe je wanneer je geconfronteerd wordt met onrecht? Vecht je terug? Trek je je terug? Of probeer je de vrede te bewaren door niets te doen of “neutraal” te blijven? In veel conflicten lijken de enige mogelijke wegen vechten of vluchten. Er is echter een alternatief. In deze blogpost wil ik je graag meer vertellen over de ‘derde weg’: de route van Geweldloosheid (Nonviolence) gebaseerd op de denkbeelden van de grondlegger van Geweldloze communicatie Marshall Rosenberg en zijn inspiratiebronnen Gandhi, Martin Luther King en vooral Walter Wink.
Wat is geweldloosheid (Nonviolence)?
Geweldloosheid wordt vaak ten onrechte gezien als het tegenovergestelde van geweld. De Nonviolence traditie van Gandhi en Martin Luther King laat zien dat geweldloosheid een derde weg is (“the third way”). Een alternatief voor zowel geweld als passiviteit. Deze derde weg combineert actief verzet met compassie. Het is een manier van handelen die onrecht niet accepteert en tegelijk weigert het geloof in de menselijkheid van de ander op te geven.
Wanneer mensen geconfronteerd worden met conflict of onderdrukking reageren we vaak vanuit twee instinctieve patronen: vechten (rebellie) of vluchten (submissie). Vechten kan zich uiten in fysiek of verbaal geweld, gewapende opstand, vergelding of wraak. Vluchten kan de vorm aannemen van onderwerping, passiviteit of terugtrekking. In beide gevallen laten we de ander onze reactie bepalen. We geven daarmee onze macht uit handen.
“Never give anyone the power to make you submit or rebel,” zei Marshall Rosenberg daarom. Nonviolence zoekt naar een andere mogelijkheid: een manier van handelen die niet door de ‘tegenstander’ wordt bepaald, en in lijn is met onze waarden en behoeften.
Vechten, vluchten… of de derde weg
In Marshall Rosenbergs boeken en woorden kun je duidelijk de echo horen van de activistische theoloog Walter Wink, die een aantal belangrijke boeken over macht, dominantiesystemen en geweldloosheid schreef. Hoewel ik niet religieus ben, haal ik ook veel inspiratie uit zijn werk. In zijn boek Jesus and Nonviolence. A third Way (2003) legt Wink uit hoe geweldloosheid volgens hem door Jezus werd bedoeld in zijn strijd tegen de Romeinse onderdrukking. Een treffend voorbeeld ligt in de uitspraak van Jezus: “If anyone slaps you on the right cheek, turn to them the other also”. Volgens Wink wordt dit citaat vaak ten onrechte gezien als een oproep tot passiviteit of onderwerping. Wink laat zien dat het een vorm van creatief geweldloos verzet is.
In de Romeinse samenleving werden slaven en ondergeschikten namelijk vernederd door hen met de achterkant van de rechterhand te slaan. Wanneer je iemand die jou wil vernederen de linkerwang toekeert, dwing je hem om jou met de voorkant van de hand te slaan. Dat was in die tijd alleen gepast tussen gelijken. Dus door de andere wang toe te keren werd het onderdrukkingsmechanisme ontregeld: de geweldenaar kon alleen nog geweld gebruiken door jou als gelijke te erkennen.
Een recent voorbeeld van geweldloosheid als reactie op onderdrukking zagen we tijdens de recente No Kings en ICE OUT protesten in de VS. Veel betogers gingen de straat op in opblaasbare dierenkostuums. Dit had een ontzettend ontregelend effect op de ordediensten, omdat de agenten nu werden gedwongen om SpongeBobs, Unicorns en Disneyfiguren neer te knuppelen, of af te zien van geweld. De humoristische beelden leverden bovendien veel publiciteit op die het brute geweld van de staat tegen vreedzame demonstranten aan het licht bracht.
Geweldloosheid is niet passief of neutraal
Het is een hardnekkig misverstand dat geweldloosheid passief is. In werkelijkheid vraagt geweldloosheid om actief verzet tegen onrecht en onderdrukking. Tegen onze huidige Westerse leiders, die stilzwijgend of onder het mom van “begrip voor beide kanten” of “neutraliteit” groot onrecht en genocidaal geweld laten gebeuren in de wereld zou Wink zeggen:
“Neutrality in a situation of conflict by means of a phony ‘peace’ is not a Christian goal. Justice is the goal, and that may require an acceleration of conflict as necessary stage in forcing those in power to bring about genuine change.” (Jesus and Nonviolence. A Third way, 2003).
Volgens Wink zijn passiviteit en neutraliteit in situaties van onrecht de reden dat bestaande machtsstructuren in stand blijven. Geweldloosheid richt zich niet alleen op vrede, maar ook op rechtvaardigheid. Soms betekent dat dat een conflict eerst zichtbaar moet worden of zelfs toenemen voordat echte verandering mogelijk is. Nonviolence gaat er niet over om zelf moreel superieur en perfect te zijn en naar anderen te wijzen, maar gaat over actief kijken hoe jij in actie kunt komen om bij te dragen aan een rechtvaardiger wereld en het opkomen voor onderdrukten.
De dynamiek van geweldloos verzet
Volgens Walter Wink heeft geweldloos verzet een eigen dynamiek. Het begint vaak met het nemen van het morele initiatief en het zoeken naar creatieve alternatieven voor geweld. Mensen bevestigen hun eigen waardigheid terwijl zij tegelijk weigeren zich te onderwerpen aan onrecht. Geweldloos verzet kan humor, creativiteit of onverwachte acties gebruiken om machtsverhoudingen zichtbaar te maken. Het legt het onrecht bloot waarop machtssystemen rusten en confronteert machthebbers met situaties waarvoor zij niet voorbereid zijn.
Tegelijk blijft er binnen geweldloosheid een diep respect voor het belang van wetten en rechten. Hoewel mensen zich soms genoodzaakt zien om onrechtvaardige wetten te overtreden, betekent dat niet dat wetteloosheid het doel is. De inzet van geweldloosheid is juist een samenleving waarin gelijke rechten en menselijke waardigheid centraal staan. Want wat hebben we aan verandering wanneer er een nieuwe samenleving ontstaat die opnieuw gebaseerd is op willekeur, machtsmisbruik en geweld?
Geweldloosheid als levenshouding
Geweldloosheid is uiteindelijk geen techniek of strategie alleen. Het doel is niet simpelweg geweld vermijden. Het is een creatieve zoektocht naar manieren om menselijkheid te herstellen. Daarom geldt binnen de traditie van Nonviolence een belangrijk principe: kies nooit een strategie of methode waarvan je niet zou willen dat die tegen jou gebruikt wordt.
Dat brengt ons bij misschien wel de meest radicale uitspraak uit de traditie van geweldloosheid: love your enemy. Dit betekent niet dat je het eens moet zijn met de ander of onrecht moet accepteren. Het betekent dat je weigert de ander te ontmenselijken.
Anderen demoniseren verdiept het conflict alleen maar. Mensen zijn vaak afhankelijk van het systeem waarin ze leven en kunnen daarom bang zijn voor verandering. Wanneer zij het gevoel krijgen dat er in een nieuwe samenleving geen plek meer voor hen is, zullen zij zich fel verzetten tegen verandering. Geweldloosheid vraagt daarom om het vertrouwen dat mensen kunnen veranderen. Wanneer we anderen reduceren tot “slechte” of “domme” mensen of tot vijanden, dan doen we uiteindelijk hetzelfde als wat onderdrukkende systemen doen: we ontzeggen elkaar onze menselijkheid. Daarmee ontzeggen we onszelf én de ander ook een gezamenlijke toekomst. Juist hier raakt geweldloosheid aan haar diepste bedoeling: niet alleen het veranderen van systemen, maar ook het herstellen van relaties en menselijkheid.
Geweldloosheid is geen gemakkelijke weg. Het vraagt moed, creativiteit en doorzettingsvermogen. Tegelijk laat de geschiedenis zien dat geweldloos verzet een krachtige manier kan zijn om onrecht zichtbaar te maken en echte verandering teweeg te brengen. En die derde weg begint niet alleen in grote politieke bewegingen, maar ook in de manier waarop we zelf omgaan met conflict, macht en menselijkheid.
Bronnen
Beeld: Pro-democratische demonstranten in Thailand zoeken dekking met opblaasbare eenden terwijl de politie een waterkanon afvuurt. Foto: Wason Wanichakorn.
Beeld in tekst: Mensen in opblaasbare kostuums wonen No Kings-demonstratie in Portland, Oregon bij. Foto: Timothy J Gonzalez.
Boek The Third Harmony, Michael N Nagler
Boek Jesus and Nonviolence. A third way. Walter Wink
Boek The powers that be. Walter Wink